Queres saber onde están as aldeas deshabitadas do noso País? E aquelas que corren risco de estalo no futuro inmediato? Estes son os máis de 3.000 lugares despoboados ou en risco de estalo de xeito inminente (menos de 3 habitantes). Case un 10% das entidades singulares de poboación de Galicia.

Existe unha versión actualizada deste artigo aquí.

Conceptos e metodoloxía

Os lugares presentados no mapa están rexistrados co seu nome por unha mestura de causas históricas e estatístico-administrativas, e por iso poden evocar realidades moi diferentes: lugares compostos por un ou por varios núcleos ou aldeas, en oposición ao que se denomina un hábitat disperso conformado por casas e casais illados; lugares que son igrexas, camposantos, casas parroquiais e reitorais ou mesmo mosteiros; lugares identificados en base a pazos, castros e castelos; tamén hai illas e illotes; parques empresariais construídos e rueiros desaparecidos baixo a expansión urbanística das cidades… Con certeza boa parte dos puntos que identifican lugares non se corresponde co que na internet moitas persoas que ligan a este mapa chaman aldeas.

As cifras de poboación de cada lugar están extraídas dos Nomenclátores de poboación publicados polo INE e o IGE. Están tiradas dun rexistro administrativo como é o Padrón Municipal, e xa que son datos de persoas empradroadas poden non corresponderse exactamente coa realidade física: hai persoas empadroadas en lugares onde xa non viven ou non o fan habitualmente, e tamén hai casas habitadas temporal ou permanentemente por persoas que non son viciños do concello.

Ademais desta disparidade entre a realidade do papel e a do terreo, existen algúns problemas adicionais de identificación. Moitas aldeas non acadan a condición administrativa de núcleo de poboación, ou séndoo non están recollidas ou actualizadas debidamente no rueiros dos servizos estatísticos de cada concello. A unidade mínima de información que determina a granularidade do mapa é por tanto a entidade singular de poboación, lugares nos que pode haber ou non núcleos de poboación ou aldeas.

Estas informacións de lugares e habitantes cruzáronse cos datos de localización xeográfica dispoñibles no IGN (© Instituto Geográfico Nacional de España) cuxa xeorreferenciación comprobei nalgúns casos e é practicamente coincidente coa da Comisión de Toponimia da XuntaMalia a iso algúns lectores xa avisaron de que existen erros de localización en varios lugares.

O ficheiro final de datos que utilicei incluía un total de 3.679 puntos. Deles 1.547 son lugares sen persoas empadroadas, 838 teñen unha única persoa, e 1.093 dúas. Os restantes 201 lugares careceron de persoas empadroadas nalgún intre dos últimos 15 anos. Porén, a visualización inclúe só 3.425 lugares, aqueles que posuían datos de xeolocalización.

A visualización interactiva realizouse cunha chamada da API de Google Maps ás Fusion Tables, a base de datos xeorreferenciados da Google. Entroutras representacións este servizo permitiu elaborar os seguinte mapas de calor, que amosan as partes do territorio galego onde o abandono de asentamentos é máis intenso.

Heatmap15
Heatmap27
Heatmap32
Heatmap36

O feito de que o tipo de hábitat dominante no surleste de Galicia sexa nucleado e non disperso, con tamaños medios de poboación maiores, reduce susbtancialmente o número de lugares e aldeas con risco de abandono nesa zona. Por iso, en troques dun mapa de despoboación  (perda de habitantes) sería máis atinado falar dun mapa de despoboamento (abandono de asentamentos), pois é nas provincias de Lugo e Ourense onde se concentra o declive demográfico de Galicia. Porén, mesmo tendo en conta isto, para explicar as concentracións de lugares despoboados ou en proceso de estalo en determinadas comarcas, cómpre botar man de outras variables: clima, orografía, tipos de solo, Historia, vías de comunicación, industrialización próxima, distancias a cidades…

Agradecementos

Obrigado co Davila por parir esta banda deseñada a raíz da popularidade que acadou este artigo :___)

davila

Grazas a Luis Iglesias e Águeda Penedo de A Vivir Galicia, espazo dominical de Radio Galicia Cadena Ser, Carlos Punzón de La Voz de Galicia e Ángel Arnáiz de El Correo Gallego, polo interese demostrado nesta visualización e pola súa preocupación pola cuestión da despoboación e o despoboamento no noso País.

AVivirGaliciaLaVozdeGaliciaElCorreoGallego

E tamén grazas especiais a José Antonio Lousa, a primeira persoa de fóra da miña rede de contactos que en nove anos de vida deste blog me parabenizou telefonicamente polo traballo.

Etiquetas:
 

35 Responses to Mapa dos lugares deshabitados (ou case) de Galicia

  1. Carlos, o trabalho visualmente está muito bem mas estou a cotejar núcleos do concelho de Arçúa de onde é a minha família (tanto por via paterna como materna) e marca como abandonados lugares que nom estám.

    Por exemplo o lugar ‘A Igrexa’ que aparece geolocalizado em Santa Maria de Arçúa (a segunda paróquia urbana da vila, que tem partes rurais também). Neste caso penso que o figérom foi eliminar o topónimo, mas a aldeia nom desapereceu mas bem tornou-se num ‘bairro’.

    Também comprovei que outra como Sam Pedro de Lema está mal geolocalizada, era só umha casa e polas fotos satélite semelha estar demasiado bem telhada para ter sido abandonada, mas todo pode ser. Fonte Alvite (em Rendal) também é só umha casa e eu juraria que nom está abandonada -minha mae tem umha leira na zona ;) por isso conheço- na foto satélite nom semelha estar.

    O teu trabalho está muito, muito bem, mas penso que os dados do INE devem ser, no mínimo, questionados pois no pouco que podo comprovar eu acho que erram.

    Parabéns e abraços

    • Si, todas esas situacións que apuntas e outras son posibles. A calidade dos datos é a que é. O Nomenclator está directamente relacionado co Rueiro e co Padrón de Habitantes, e en moitos Concellos estas cuestións estatísticas e censuais non se manexan todo o correctamente que deberan. En calquera caso cómpre insistir en que o número de habitantes aquí representado depende dun rexistro administrativo como é o Padrón, e pode haber sitios sen veciños (empadroados) que estean habitados, e ao revés.

  2. dpeon di:

    Sorpréndeme moitísimo a provincia de Ourense, sobre todo que case non hai aldeas deshabitadas no sur-leste.

    • Si, e non só aí. Hai moitos concellos onde a xente marcha a vivir á vila ou a cidade pero non se desempadroa, por razóns emotivas, prácticas ou económicas. Despois é certo que o tipo de hábitat máis concentrado no sur implica que haxa menos lugares e que teñan un número medio de habitantes superior. Porén, creo que a principal causa está en que a Admnistración fixa un mínimo de 10 vivendas ou 50 habitantes para definir un núcleo de poboación, e calquera que non chegue a estas cifras aparecerá como disperso e/ou argregado a unha entidade superior.

  3. disqus_praza di:

    Paréceme curioso o que ocorre na zona da cidade de Pontevedra.

  4. Luis B di:

    Todos os lugares “A igrexa” están engrosando os datos e non deberían. Por exemplo, no concello de Brión, no que non hai aldeas abandonadas, contabilízanse ata 3 puntos con 0 habitantes, os 3 chamados “A igrexa”. Non son núcleos de poboación deshabitados, salvo que consideremos a casa do cura….entón teríamos 0 habitantes de 1 potencial… O problema do despoboamento rural é real, pero este mapa non o reflexa, senón que o esaxera… aínda así, está interesante botarlle un ollo, sempre tendo en conta estes apuntamentos.

    • Carlos di:

      Bo apuntamento Luís. Ademais de A Igrexa habería que considerar todas as variantes: Eirexe, Irexe, Grixoa, etc… e quizá outros topónimos menos claros. De todas formas acontece o que ti mesmo apuntas: as casas parroquiais están habitadas, e ás veces non só polo cura (penso en asistentes/as ou encargados/as da casa e/ou da igrexa). Se hai xente está habitado, e non considero que haxa que facer distincións (tamén poderiamos falar de residencias, cárceres e outro tipo de vivendas colectivas). Como apuntaban nun comentario no Facebook o despoboamento do rural parece estar levando aparellado un abandono das casas parroquiais e reitorais, non se sabe se con intereses económicos ou especulativos espúreos por parte da Igrexa.

  5. juan di:

    Sínto moito, pero varias das ubicacions q aparecen no mapa como deshabitadas ou con un par de habitantes, coñezoas eu persoalmente, e non é totalmente certo, ainda que non digo que os datos que vostedes manexan o refelxen así…..

    • Si, hai varias críticas nese mesmo sentido. Eu o único que podo dicir é que son datos tirados do Nomenclátor de poboación e que están intimamente relacionados co Padrón de Habitantes, que reflicte as cifras oficiais de poboación de cada concello, e o seu Rueiro. Todas as críticas nese sentido debo derivalas ás fontes, aos institutos estatísticos e en último termo aos servizos estatísticos do Padrón en cada concello. Insisto en que, a maiores do anterior, trátase de cifras de poboación sobre o papel, empadroamentos, e que hai empadroados que non viven e veciños que non están empadroados.

  6. Xaquín López Gómez di:

    Carlos,por curiosidade achegueime a pescudar nun dos puntos amarelos do Concello de Chantada,que é onde vivo e…oh sorpresa,o lugar indicado polo punto é O Outeiro,a casa onde nacín e leva nacendo a miña familia materna dende hai alomenos 400 anos; e que segue a ser hoxe unha próspera explotación de gado de leite selecto,habitada por parte da miña familia ainda,incluídos dous fermosos nenos que son unha promesa de futuro.

  7. Lucas di:

    Quería dicir que ista información pode ser empregada con dobre intencionalidade, é dicir, pode darse o caso de que estedes informando a bandas ou grupos de xente que teña finalidades delictivas e grazas a isto esteades facilitándolle o traballo. Seino porque tedes marcadas zoas onde ocurriron este tipos de situacións, non sei se casualidade ou non.

    • Entendo a túa preocupación, pero a información aquí presentada en forma de mapa é pública e accesible nas fontes sinaladas, e até onde eu sei non viola lei ningunha referida á privacidade nin ao secreto estatístico. Trátase en todo caso dunha ferramenta, e como toda ferramente pode utilizarse para o ben e para o mal, ao igual que a internet, a guía telefónica ou a exposición pública do censo electoral nun concello. Baixo a miña filosofía a información é poder, e a transparencia unha oportunidade de coñecer e aprender. Imaxino que será consciente de que esta información que eu publico en forma de mapa obra en man de moitas persoas desde hai moitos anos, desde funcionarios de moitas administracións a construtores e promotores inmobiliarios, pasando por empresas de SIX e universidades. Prefiro que os datos de localización dunha aldea realmente abandonada os poida utilizar calquera e non só uns privilexiados. Todos podemos prexulgar as intencións de calquera, pero ese non é o meu labor.

  8. Edelmiro López Iglesias di:

    O traballo de Carlos paréceme impecábel do ponto de vista metodolóxico, e só podo felicitalo. Pero non me resisto a facer dúas consideracións, a primeira para ubicar o significado deste tipo de datos e a segunda para lanzar un debate, polémico mais que me parece necesario.
    O primeiro a sinalar é que o fenómeno das “aldeas abandonadas” en Galiza ten un significado mui limitado como indicador do problema do despoboamento rural. O motivo é que o grao de dispersión do hábitat rural (o tamaño das aldeas ou entidades singulares) presenta no noso país enormes diferenzas históricas. Simplificando, o hábitat rural caracterizouse historicamente por unha elevada concentración (poucos núcleos con muitas casas cada un) no sudeste de Galiza (a parte oriental de Ourense). Mentres que a medida que nos desprazamos desde o sudeste cara o norte e o oeste o hábitat faise máis disperso; até alcanzar a maior dispersión no extremo norocidental (noroeste da provincia de A Coruña e zonas limítrofes de Lugo). Isto axuda a entender o elevado número de aldeas abandonadas que encontramos nestas últimas comarcas (aldeas que en realidade se correspondían a veces con unha ou dúas casas). Mentres que en zonas como A Mezquita e A Gudiña, a pesar do fortísimo despoboamento, o elevado tamaño histórico dos núcleos fai que case non haxa aldeas abandonadas.
    Vai agora a consideración polémica, para lanzar un debate necesario. Os que me coñecen saben que A son un firme defensor do potencial do noso medio rural, non por razóns sentimentais senón porque creo que é un elemento fundamental para construir un país europeo do século XXI. Pero o futuro do noso medio rural non pasa, se somos realistas, por manter habitadas todo o ano as 30.000 entidades singulares de poboación que se foran configurando historicamente. Neste sentido, creo que deberíamos deixar de dramatizar (aínda que nos doa, sobre todo aos que somos de aldea) o feito de que algunhas aldeas queden deshabitadas, ou só ocupadas nas fins de semana e nas vacacións.
    A estrutura do hábitat rural con 30.000 entidades esparexidas polo territorio foi produto dunhas condicións en que a mobilidade da poboación era escasa, e polo tanto esa era a forma de manter aproveitado o territorio. Pero hoxe un gandeiro pode viver nunha vila a 30 km da súa explotación, e ao mellor esa é a forma de facer compatíbel o aproveitamento do territorio cun acceso aos servizos (del e a súa familia) adecuada ao século XXI. Polo tanto, o que debe preocuparnos máis non é que algunhas aldeas queden deshabitadas, senón que comarcas enteiras queden despoboadas e cun abandono dos seus recursos. As enerxías deberían concentrarse, pois, en consolidar o tecido socioeconómico a nivel comarcal, máis que en lograr que en todas as aldeas quede alguén vivindo.
    Nese sentido, máis que no número de aldeas abandonadas en cada comarca, deberíamos centrarnos máis nas densidades de poboación, a base socioeconómica e o volume por exemplo de terras abandonadas que hai nas diferentes comarcas rurais. Se nos fixamos nisto o mapa que sae é bastante diferente ao das aldeas abandonadas do Nomenclátor.
    Perdoade o rollo, pero para un rapaz dunha aldea de A Peroxa ao que lle preocupa o futuro do rural do seu País estes temas tíranlle muito. E paréceme fundamental centrar as prioridades cara o futuro.
    Unha forte aperta a Carlos e felicidades polo traballo.

    • Andru di:

      Moitas grazas polo comentário Edelmiro. Como um rapaz ingles morando aquí em Galiza, foi moi interesante ler o seu opinión e analisas. Moro também no médio rural, na província do Lugo, e como estou moito interasado em o neoruralismo e o futuro polo campo nom só en Galiza senóm todo Europa, estou dacordo coas tuas ideas de concentrarse as energias um pouco. Penso que é moito importante que sigue as aldeas mais grandes. Com tanto dumha crisis de despoboacion hai que concentrarse nas prioridades para que sobrevive o campo, e que nom sufra ao mesmo ca Inglaterra: granxas enormes das corporaciones agricolas (que casi nom empregam a ninguén) e casas que estam baleiros para 50 semanas do ano.
      Penso que uma mapa importante sería uma mapa das porcentagens de despoboamento nas ultimas anos. Conheco moitas aldeas por aqui moito despoboado que nom parecem nessa mapa poque ainda tem poboacions de 5 atá 10 mentretanto tem 10 casas abandonadas, derrubandose. Tamben aperece moitas aldeas que xa casi nom existem como tam derrubado e metido no salvaxe estam.

  9. Lampurcias di:

    Interesante, pero sorpréndeme ler no artigo: “… o feito de que o tipo de hábitat dominante no interior sur de Galicia sexa concentrado e non disperso reduce susbtancialmente o número de lugares e aldeas con risco de abandono”.

    Obviando -como é lóxico- que unhas zonas de Galicia están máis densamente poboadas que outras (sobre todo o “eixo atlántico”), e que a concentración pode ser meirande nunhas zonas ca noutras, penso que é esaxerado afirmar que en Galicia hai comarcas que teñen a pobación “concentrada”. Eu son de Ourense, e a pesares de que na provincia hai territorio despoboado e con pouca densidade de poboación, non me da a sensación de que a dispersión dos núcleos de poboación sexa tan diferente á doutras zonas de Galicia

    A dispersión, en maior ou menor grao, é una característica propia de todo o territorio galego. De aí que teñamos a metade das entidades de poboación de España que, segundo o censo de xaneiro de 2012, distribúense así por provincias:
    A Coruña: 10.425 Lugo: 9.776 Ourense: 3.690 Pontevedra: 6.944

  10. arquitecturaentrelineas di:

    Estes datos son sintomáticos de certa xentrificación do rural. Esas aldeas, abandoadas ou non, convértense pouco a pouco en zonas de leces estival para os que emigraron á cidade. As políticas que definen o porvir do rural tenden a acentuar o seu valor paisaxístico ou ocioso (reservorio de natureza fosilizada, fotografiable), por riba das potencias productivas. O resultado é catastrófico… para empezar porque non se ten en conta á voz dos nativos do rural, as súas inquietudes e proxectos. A conveniencia ou non duns tipos de habitats ou outros ven dictada verticalmente por burócratas de oficina, máis ou menos ben intencionados, pero non polos propios implicados.

  11. […] Queres saber onde están as aldeas deshabitadas do noso País? E aquelas que corren risco de estalo no futuro inmediato? Estes son os máis de 3.000 lugares despoboados ou en risco de estalo de xeito …  […]

  12. Exequiel Rodríguez Loureiro di:

    Buenas noches, soy argentino con ciudadanía española, a partir de mi abuelo que nació en Marín, Pontevedra. Mi sueño sería habitar tierra española, la tierra de mis ancestros, y hacerla resurgir. Con toda mi voluntad la trabajaría, la reactivaría, creen uds que sea factible? Un Gran Abrazo desde Córdoba, Argentina.

    • Carlos di:

      Terras abandonadas e sen traballar hai moitas. Que estean ou non á venda iso xa o terá que descubrir sobre o terreo. Despois está o asunto de se o o terreo é máis ou menos extenso, fértil, ou indicado para determinadas producións. En Galicia o prezo da terra soe ser máis elevado do que debería, a pesar do abandono, por cuestións culturais. Oportunidades hainas, pero é moi difícil saber se unha explotación agropecuaria de nova creación sería rendible ou non. Moitas familias compatibilizan a explotación propia con outros empregos ou fontes de ingresos. En canto a cuestións legais dubido que tivera problema ningún, e mesmo podería obtar a subvencións públicas de algún tipo. Desde logo Galicia, como País, necesita de xente que ocupe un rural en abandono e que poña en valor a nosa paisaxe e medio ambiente.

      • Xurxo Ventos di:

        O primeiro, felicidades polo teu traballo, Carlos. È unha información que pode ser moi útil para nós os neorruralistas.
        Respóndoche aquí porque falas de “descubrir sobre o terreo” os prezos das terras. A nós, máis ca iso, interesaríanos saber a titularidade das terras e casas dos pobos abandoados: se pertencen a un privado ou pasou a titularidade do concello o provincia correspondente ou da Xunta (non sei quen asume a titularidade cando os herdeiron non fanse cargo da herdade). Queria preguntarte se ti sabes onde hai que preguntar isto: no catastro do concello? Hai algunha forma de facer consultas online, sen ter que facelas persoalmente no concello correspondente?
        Aos neorruralistas interesanos pobos abandoados de titularidade pública, porque coas institucións é posible chegar a un acordo usufruto para repoblar sen ter que comprar, e cos privados non.
        Se tes un momentiño para responder, axudaríanos moito. Grazas!

        • Carlos di:

          Graciñas, Xurxo. Conto en cuestión de semanas poder actualizar o mapa cos últimos datos, a pesar de que teño o blog abandonadiño desde hai máis dun ano.

          Os Concellos deberían ter un inventario de bens, pero moitos non o teñen actualizado ou directamente non o teñen, en especial os pequenos. Ademais, aídan que o teñan, case ningún o fai público, a pesar de que debería ser un dos elementos básicos dos portais de transparencia.

          Para saber a propiedade dunha parcela ou inmoble tes que facer unha dobre consulta. Primeiro buscar a referencia catastral na Sede Electrónica do Catastro. Depsois deberías recorrer ao Rexistro da Propiedade e solicitar unha nota simple para coñecer a propiedade.

          Un saúdo

  13. Daniel Diaz Calet di:

    Hola, Vivo en Reguenga, nucleo de población situado en el Concello de San Amaro con tres habitantes reales y puede que uno o dos mas censados que no viven aquí. En los mapas no salimos. Estamos situados entre Eiras y Tralorrio que si salen. Mi extrañeza se debe al echo de que en todos los mapas por satélite la población rutulada cómo Trasdorrio en todos sus accesos aparece cómo “Tralorrio” Entre Eiras y Trasdorrio hay otros dos núcleos, Reguengua y Touza, ambos rotulados en todos sus accesos. ¿no se podría rectificar esto? Gracias.

    • Carlos di:

      Eu non podo rectificalo, porque os datos son das administracións, non meus. Hai dúas posibilidades:
      – Que non apareza porque o IGN non xeolocalizou ese lugar.
      – Que non apareza porque o Nomenclátor do INE, baseado no rueiro que xestiona o propio concello de San Amaro, non identifique esa aldea como nucleo. Á súa vez isto pode deberse a dúas causas: a) un erro administrativo ou b) que dita aldea non cumpra os requirimentos para ser considerado estatisticamente como núcleo de poboación. Neste segundo caso a súa poboación adxudícase ao lugar e se consideraría como hábitat diseminado.
      Grazas pola info e un saúdo.

  14. […] súas licenzas de uso, as explicacións metodolóxicas e as advertencias interpretativas feitas no artigo orixinal e nos seus comentarios, que seguen […]

  15. […] [3] “Población que supera los 700.000 habitantes”. Sin embargo, existe otra zona de Galicia, como son las Rías Baixas, cuyo vínculo funcional es, al menos, equiparable, y cuyo número de habitantes se acera al millón o que sólo el área metropolitana de Vigo, sin duda el área más compacta de la región, se aproxime al medio millón de habitantes. A esto habría que añadir el hecho de que el área geográfica que abarca la Ciudad Ártabra es mucho mayor al incluir comarcas relativamente alejadas y cuyos vínculos no están del todo claro. Por si fuera poco, dos de las comarcas que la componen, como son Eume y Ortegal registran una de las mayores concentraciones de aldeas abandonadas, indicador este del marcado declive demográfico de la zona (Neira, 2014) […]

  16. […] por ejemplo, que China es el país del mundo que más viviendas vacías acumula o que Galicia es una de las comunidades españoles con más zonas rurales deshabitadas? En casos como este, el tratamiento y la correcta visualización de los datos masivos permite […]

  17. […] capazes de promover tal desenvolvimento, e apenas conseguirom reduzir ritmo do despovoamento. Neste Mapa dos lugares desabitados de Carlos Neira Cortizas podem-se consultar mais de 3.000 lugares, e ainda existem moitos […]

  18. Brais Calviño di:

    Facede unha revisión, aparecen aldeas en vermello no concello de Carballedo nas que ainda vive xente (Digo as de Carballedo porque é de onde son e sei que ainda vive xente)

    • Carlos di:

      Si, Brais, en moitos puntos vermellos pode vivir xente realmente. O Mapa só ten conta poboación rexistrada ou empadroada. Hai moitos casos con xente que vive nun lugar ou aldea sen estar empadroada nela, e tamén casos de xente que mesmo empadroadas non residen alí. É unha limitación da fonte de datos, que é administrativa.

  19. Vicente sampere di:

    Que pena que en mi PAÍS.buscando sitios me lo pongan en un idioma que no se lo que me dice. 😈😈👹👺Tengo pensado ir, pero me lo voy a pensar .En qué me estoy viendo para mandar este correo.

    • Carlos di:

      No meu PAÍS fálase un idioma propio, igual que no seu PAÍS tamén se fala un idioma propio. Se non lle gusta ningún destes dous países váiase a Siberia.

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará Os campos obrigatorios están marcados con *

*