Vocabulario de Estatística

Non podemos máis que saudar e aplaudir a publicación por parte do IGE deste vocabulario estatístico. É unha noticia magnífica que por fin poidamos falar con rigor e naturalidade de desvío padrón no canto de desviación típica ou estándar, de mostraxe como o proceso de realización dunha mostra e de asignación ou repartición e non de afixación á tarefa de deseñala teoricamente, de arredondar un número e non de redondealo, e de cela ou casa en troques de casilla, por pór só uns poucos exemplos.

Na escola quen subscrebe tomaba os apuntamentos das aulas en galego sen importar se o mestre falaba en galego ou en castelán. Hoxe é evidente para min que a capacidade de escribir e falar en galego con corrección é froito dese esforzo infinitesimal reiterado hora tras hora e día tras día durante anos.

Logo no instituto sentínme atraído pola estatística e durante a carreira axiña vin confirmada esa querenza natural polos números: estatistica, econometría, métodos cuantitativos… Pero os manuais das autoridades académicas españolas (mestres de mestres) que entón se manexaban nos cursos introdutorios parecíanme densos, pesados, lentos, embarullados e pouco didácticos. Así que, dunha forma natural, rebuscando un pouco na biblioteca da facultade, dei cos dous volumes do libro Probabilidades e Estatística de Bento José Murteira Ferreira, profesor catedrático da Universidade Nova de Lisboa, a que non coñezo de nada pero a quen imaxinei sempre como un vello portugués tan entrañábel como o José Saramago ou o Manoel de Oliveira.

Neses libro fundamentei os meus principais estudos na materia e neles aprendín de forma natural a linguaxe técnica estatística. Sempre tiven o convencmento, tanto na Estatística canto noutras disciplinas, que a transposición automática da terminoloxía científica castelán ao galego faille un fraco favor á nosa lingua. Anos máis tarde tiven un déjà vú desta sensación ao se publicaren os primeiros vocabularios de informática en lingua galega.

Non é que non valore os enormes esforzos desinteresados feitos por moita e moi boa xente, á hora de elaborar vocabularios específicos desta ou daqueloutra materia. Cómpre recoñecer neste campo o traballo pioneiro das Universidades, dos Servizos de Normalización e dos propios estudantes e profesionais saídos delas, pero sempre botei en falla un maior nivel de profundamento, de participación e de debate colectivo sobre as razóns que levaban a escoller tal ou cal termo. Quizá os tempos das wikis chegaron demasiado tarde ao proceso normalizador da lingua galega. Máis de 25 anos para termos un vocabulario de Estatística!

A seguir paso a comentar algúns dos termos que incorpora este novo vocabulario, así como a criticar algunha das escollas realizadas.

En Estatística un acontecemento nunca foi un caso ou un suceso (éxito en portugués, e tamén en galego nunha das súas acepcións). Tampouco foi nunca unha ocorrencia. En lingua galega, salvo excepcións, o adxectivo sempre segue ao nome e non o antecede. Daí que falemos de cadrados mínimos e non de mínimos cadrados.

Por moito que a miña desactualización me leve a consideralas formas chocantes, débese usar acuracia e non acuracidade, para referírmonos á dobre propiedade dun estimador ser preciso e sen nesgo (castelán sesgo, inglés bias), ou ponderador no canto de peso para weight. Atinadas pola súa proximidade ao idioma hexemónico no estado da arte, o inglés, son as solucións completeza para nos referir á cualidade de completo e intersecto para intercept, o punto de corte dunha recta de regresión co eixo de ordenadas.

Non teño unha opinión formada sobre a utilización de palabras patrimoniais que son propias e únicas do galego. Esta é a filosofía escollida polos autores do vocabulario para o termo chouto en vez de salto para jump, estrema en substitución de fronteira para boundary, ou quiñón no canto de cota para share. E aínda que o vocabulario nos leve a aprender palabras fermosas como doela para nos referir aos segmentos definidos por unha función polinómica de interpolación (spline) quizá sexa máis práctico para a difusión e comunicación dos produtos científicos galegos procurar formas comúns co tronco lingüístico do galego-portugués. Cando menos esa é a miña opinión.

Iso pola banda dos termos máis galeguizados. Do lado contrario, creo humildemente que é un castelanismo usar fogar no canto de simplemente casa (coas equivalencias antigas lar -tamén recollida polo vocabulario- e lume, que corresponderían á definición actual de vivenda principal ocupada), ou para nos referir á familia ou unidade de convivencia (se nos referimos aos seus habitantes).

Noutro plano, non me acaban de convencer as escollas da forma aberrante para outlier, e considero mellor a opción literal saliente ou mellor raro, nin a forma declive para slope, xa que declive transmite na fala coloquial un sentido descendente, coidando máis atinada a neutral inclinación, a máis habitual pendente ou, se non creara conflitos con outros termos distintos, gradiente. Tampouco vexo totalmente correcta escoller a solución pauta para pattern no canto de patrón, con quen partillaría étimo.

Proportion debería ser traducíbel non só como fracción senón como proporción, segundo os casos, e rate debería ser taxa e non fracción. Dependendo do contexto tampouco acho axeitado imbricación no canto de superposición para overlapping (castelán solapamiento), admitindo en todo caso mellor calquera outro termo que exprese a idea de aproximación.

Teño dúbidas acerca o emprego da opción clasificación para sorting, pois tendo claro que ranking sempre remitirá a unha ordenación clasificación, en cambio, non implica necesariamente o sentido de orde ou xerarquía que tamén está implícito en sorting. Así o testemuñaría calquera que teña traballado con bases de datos ou teña feito minaría de datos.

Seremos quen de escribir diagrama de caixa e patillas para comentar un box-and-whiskers plot? Premio para o primeiro que atinara a escribir algunha vez correctamente Chebixef. :)