dixitalDesde as eleccións autonómicas de 2005 e a coincidencia de gobernos progresistas en Galicia e España asistimos a un boom de medios dixitais galegos e en galego. Esta proliferación supuxo unha novidade no panorama da comunicación galega, pero en boa medida esta novidade tan esperada non implicou unha ruptura co modelo establecido.

Existía unha demanda latente de comunicación e debate fóra dos medios tradicionais, despois dunha época longa na que a credibilidade dos medios tradicionais comezou a ser posta en entredito de forma xeneralizada e non só en determinados círculos intelectuais ou políticos.

A esta liberación do ánimo, da palabra, de feitos e de enerxías, contribuíu o momentum que estaba a vivir a internet. A evolución recente da chamada web social, a rede participativa, distribuída e multipolar, favoreceu unha maior intensidade do fenómeno de difusión de contidos, ao tempo que impulsou a transformación de medios tradicionais e a creación de medios novos. Noutros eidos da vida, na expresión cultural e musical, por exemplo, tamén se produciu esta expansión posliberación. E todos a saudamos, contentes e inevitablemente complacidos.

Ora ben, tres anos despois coido que calquera observador alleo percibiría un arrefriamento, unha ralentización deste proceso, quizá tamén un exceso e un sobredimensionamento. Imponse xa que logo unha reflexión crítica sobre a cuestión, ocasión que aproveito para expresar e desenvolver algunhas ideas que xa tiña en mente.

A expansión de medios dixitais hai que vela con perspectiva, como unha prolongación natural da explosión dos blogs e da comunicación interpersoal dixital en Galiza e no Estado. A evolución social é continua e está detrás do boom que estou a comentar, pero non cabe dúbida de que tamén foron claves os episodios do Prestige e da Guerra que marcaron o comezo do fin dunha época política, que daremos en chamar indistintamente fraguiana e/ou do aznarato.

Aqueles eventos históricos que cambiaron xunto co 11M o devir político e social deixaron un pouso, pero son, non o debemos de esquecer, sinais excepcionais nun proceso de longo prazo de dereitización da nosa sociedade, onde campan cada vez máis folgados os spammers conservadores e os medios neofascistas, en contraste cunha realidade social con cada vez maiores desigualdades e inxustizas. Podemos dicir, por tanto, que aqueles fitos sociopolíticos tiveron un impacto enorme pero decrecente, e poden estar máis que descontados a día de hoxe.

Como reaxiron os medios galegos perante aqueles acontementos excepcionais? Nun primeiro momento só os blogs e os xornais dixitais Vieiros e Xornal, este último en moita menor medida, se envolveron no deber de informar sobre o que outros calaban. No papel, La Voz de Galicia, o único medio galego que é capaz de crear opinión e de facelo en toda Galiza, aínda hoxe, despois de apostar nun primeiro momento pola información imparcial, sendo xunto a Tele5 os principais referentes informativos da cidadanía galega, non tardou en arrimarse aos discursos do PP, materializándose dita viraxe na visita de Aznar á Coruña e na campaña propagandística do Plan Galicia. A seguir, a cadea do propietario-transmisor-xornalista/mercenario volveu a definir a forma de traballar no primeiro xornal galego, como nos mellores tempos do tándem Don Santiago-Bieito Rubido.

Desde entón as cousas pouco mudaron. O modelo de subvencións encubertas aos medios de comunicación instaurado por Pérez Varela segue funcionando a pleno rendemento, do mesmo xeito en que seguen traballando para a Xunta moitas das empresas e tinglados artellados pola súa cuadrilla sen que ao Goberno bipartito actual lle importe demasiado.

No mercado do papel, fóra da inevitábel e tardía avalancha dos gratuítos, non apareceu medio novo ningún merecente de ser mencionado (Galiza Nación é un voceiro, non un medio). Nos existentes o que se produciu foi unha simple conversión a redaccións dixitais de varias cabeceiras tradicionais, quer por simple adaptación aos tempos, en parello ao crecemento da rede, nos máis dos casos, quer acompañando procesos de reestruturación interna dentro dos grupos familiares, pretendendo tirar proveito das economías de escala que fornecen as novas tecnoloxías, non só de cara ao público senón, fundamentalmente, no plano organizativo.

Temos o exemplo do grupo El Progreso, que lanzou XeraciónWeb, hoxe Galiciae, onde conflúen as novas tanto do xornal lucense canto do Diario de Pontevedra. Asistimos igualmente á nova época de A Nosa Terra, que rematará en previsible fracaso malia a ser un dos mellores produtos xornalísticos en papel e en pantalla que temos hoxe en Galicia: non pode escapar da percepción social xeral coa que o canga a súa liña editorial e a súa historia. Non quixeron renunciar a unha cabeceira histórica que os confina a un minúsculo nicho de mercado.

Así as cousas, sen a aparición dun novo xornal que puidera inducir un problema no modelo de subvencións, minguando a parte proporcional que todos reciben, o panorama dos medios en Galiza segue enquistado na época fraguiana. O sistema carece de innovación e se perpetúan os males que o caracterizan: propiedade familiar, explotación e rotación laboral, carencia de liña editorial, localismo…

Anunciouse hai poucas semanas o que polo visto era un segredo a voces. O lanzamento dun novo periódico, o Xornal de Galicia, da man de Xosé Luís Gómez, editor do diario electrónico Xornal, e co financiamento do grupo San José. Hai que lembrar, dándolle algo de razón aos escépticos, que xa en 2005 2004, meses antes das eleccións autonómicas, se anunciara a aparición deste medio novo, sen que á fin se producira. Porén, todo apunta a que desta volta vai en serio, e que neste mesmo outono estará xa na rúa, e parece evidente que o cambio de Goberno na Xunta non é alleo a esta confirmación.

Iso si, os comentarios máis recentes distan doutros ouvidos con anterioridade: non haberá sete redaccións funcionando como unha verdadeira redacción dixital distribuída. A sede central localizarase na Coruña, unha decisión que supón chantar unha pica en Flandres. Terá dúas edicións, Coruña e Vigo, que se limitarán probabelmente, como no Marca, a destacar o equipo de fútbol de cada cidade. A presenza da nosa lingua non superará o 25%, porcentaxe que os sisudos expertos editoriais consideran o tope a partir do cal deixarían de vender o seu produto a lectores en castelán. Iso si, sei que o galego estará máis repartido que na edición galega de El País, confinada á intelectualidade cultureta.

Cómpre ser prudentes e non adiantar críticas, xa haberá tempo para facelas. Cando se materialice a saída terá lugar a consabida guerra de medios e promocións que aínda irá durar uns meses. Para cando o público canse de agasallos e os quiosqueiros fiquen sen espazo xa estaremos en plena precampaña electoral e será entón cando poderemos xulgar sobre feitos. Polo de agora o lanzamento ten a miña benzón, pois o simple feito de irromper no mercado e reducir as subvencións dispoñíbeis neste tempo de crise que comeza vai supór movementos moi serios.

Comezaba falando dos novos medios dixitais en Galiza. Desde a esfera da política, e nomeadamente desde os eidos nacionalistas, explícase a súa irrupción e dinamismo, en contraste coa parálise do mercado do papel.

Vía Goberno impulsouse a aparición de xornais electrónicos que foran afíns aos intereses dos seus promotores, foran estes píos ou impíos. Entre os primeiros cóntase o desexo de promover as ideas socialistas e nacionalistas e difundir as políticas levadas a cabo desde a Xunta, non sempre coherentes unhas e outras, ou aumentar a presenza da lingua galega no ámbito da comunicación de masas, até o momento expulsada con aleivosía e premeditación dos medios en papel. Os segundos escuso enumeralos, por resabidos.

Probablemente todo o que aconteceu desde entón atopa dun xeito ou doutro xustificación. Mesmo até que un Partido teña medios de seu, xa non en nómina senón en propiedade. Irritará a moitos, mais nos tempos que corren, en que todos podemos ter o noso medio de comunicación na rede e a quimera da obxectividade pasou a mellor vida, como negarlle a unha organización o seu voceiro? É algo normal. Iso si, non estaría de máis aprender algo do mundo dos blogs e colocar ben visíbel o pertinente disclaimer.

Pero teño pra min que o boom de medios dixitais en galego xa cesou. A tampa que supuña o período fraguiano xa deixou saír toda a enerxía acumulada que había. Semellaba hai un ano ou dous que había moito potencial, pero era porque vimos de súpeto todo o que levaba anos e anos retido e concentrado. A realidade hoxe é ben outra. E probablemente tamén nisto esteamos asistindo a un fenómeno de stagflation.

Acontece que os medios en galego, en particular os medios dixitais, e en xeral todo canto proxecto de comunicación teña a ver coa nosa lingua, desde a literatura até a televisión, enfronta un problema de difícil resolución no curto e medio prazo: A falta de mercado.

Permítanseme uns números: As persoas que acadaron a maioría de idade en Democracia (18 anos en 1975 ou 21 en 1978) teñen hoxe 51 anos. En 2001 tiñan 43, coincidindo coa elaboración do Censo de Poboación que incluía no noso país varias preguntas sobre o uso da lingua. Pois ben, con base naqueles datos, hoxe seguramente superados para peor, só o 46%, menos da metade, deste sector máis novo e alfabetizado da poboación emprega sempre o galego (déixenme que non inclúa a categoría ‘as veces’ que tan só reflicte unha posición politicamente correcta de indiferencia ante as agresións á lingua e a perda de falantes).

Esta porcentaxe, que a algúns poderá parecer aínda elevada, redúcese drasticamente na Galiza máis urbana: A Coruña 10%, Ferrol 8%, Santiago de Compostela 36%, Lugo 32%, Ourense 27%, Pontevedra 25%, Vigo 12%. Nos concellos circundantes, algo máis novos, apenas se rexistran 10 ou 20 puntos máis que nesas cidades, e sempre por baixo dos niveis medios de Galiza.

Quen coñeza a estrutura do voto nacionalista saberá que até hai ben pouco tempo dependía ante todo da idade (as diferenzas territoriais son inducidas polas diferentes pirámides de poboación), sendo esta relación perfectamente lineal e decrecente cos anos. A pregunta é inmediata: como comunicar ideas en galego neste segmento da poboación e do electorado?

Unha das cousas que demostra a rede, onde o usuario ten que decidir en maior ou menor grao que ler (e que non), co feito de todas as tecnoloxías até a data funcionar en base á palabra (iso e non outra cousa son as etiquetas), é que a lingua é unha fronteira, permeábel pero fronteira á fin de contas. Quen é galegofalante (e galegolente e galegoescribinte) pode e de feito está acostumado a visitar páxinas web en varios idiomas e normativas. Pero o galego castelanbaseado normalmente só visita sitios galegos en castelán, ou sitios españois ou internacionais nese idioma (salvo excepcións que non deixan de ser iso, excepcións). O seu monocultivo lingüístico, por así dicilo, é moito maior que os dos galegofalantes. Estes son, cada vez máis e por reducción, máis militantes da lingua (e máis reintegracionistas, por certo); máis cultos, no sentido anterior. Pero a inmensa maioría dos galegos castelán-falantes rara vez len, escoitan ou ven algo nun sitio web en galego.

O corolario disto é que calquera medio de comunicación que queira chegar á maioría da poboación galega formada e socializada nos últimos 30 anos ten que empregar o castelán. Aínda máis, se o nacionalismo quere comunicar, espallar as súas ideas, a toda esta xente, inevitablemente terá que facelo tamén en castelán.

Aquí chegamos ao punto crítico deste artigo. O inimigo, a traición, a inxustiza… O mesmo discurso de hai 30 anos nunha sociedade (seguramente para mal) radicalmente diferente. Non é unha conclusión agradábel pero é o que hai. Pensen en Irlanda ou en Euskadi, fagan o favor.

Os medios afíns á ideoloxía nacionalista precisan versións en castelán. Non telas implica dirixirse ao implicado, ao coherente, ao consciente, ao convencido. Pero deste xeito a expansión social e electoral das ideas nacionalistas ficará imposibilitada, cando menos se falamos de grandes números, da totalidade da poboación.

Xa non se trata de que as ideas e discursos máis dinámicos, menos instalados e máis transformadores da política galega cheguen a unha maioría da poboación lectora de xornais ou usuaria da rede. É que esta comunicación tamén é precisa cara a fóra, para sermos mellor entendidos (ou criticados con maior fundamento) fóra do noso territorio. Tamén sería necesario proxectarnos cara fóra en português e en english, por suposto. Eu comecei a usar o galego nos caixeiros cunha entidade catalana, non sei se me explico.

Dúas son por tanto as limitacións ou condicionantes fundamentais dos medios en galego, e tamén dos medios nacionalistas. A existencia dun mercado reducido concentrado nas áreas urbanas (precisamente onde se concentra o 80% das vendas, onde maior é o nivel de alfabetización da poboación, onde hai máis vida social, por onde se estenden os puntos de venda e as redes de distribución comercial, onde se dispón de conexións de banda larga en condicións) e a utilización maioritaria do castelán (e do castelán en exclusiva, ou cun papel pasivo a respecto do galego) nesas mesmas zonas.

Sendo conscientes destas limitacións parece inevitábel que nos medios dixitais en galego se produzan cedo ou tarde procesos de plurilingüismo na publicación (aínda que nun primeiro momento se baseen en traducións automáticas) e de concentración na propiedade (ou simplemente na xestión). Eses pasos supoñerán traspasar o estadio das iniciativas case personalistas que inzaron a rede nos últimos anos e permitirán pensar no sector en termos dunha certa rendibilidade e autosustentabilidade.

Este proceso precisa unha intelixencia ordenadora (algo así como unha man visíbel), estratexias de colaboración e cooperación (inexistentes ou ridiculamente agora timoratas), apostas decididas pola dixitalización (artellando verdadeiras redes de profesionais e colaboradores con base nas TIC), superar as rémoras dunha concepción dos medios como extensión do aparato partidario (que aínda impera no nacionalismo) e acabar de vez coas remóras e os prexuízos de toda unha xeración caduca (no político, no social e sobre todo no profesional).

Até aquí unha longa reflexión que foi incitada por unha conversa e un correo de dous prezados blogueiros. Agora é a vosa vez.

 

2 Responses to Os retos dos medios na Galiza que vén

  1. calidonia di:

    Por todo o anterior e máis, a estratexia electoral do BNG nas próximas eleccións está a cometer un erro imperdoábel.

    O voto a mobilizar que pode bailar entre o PSOE o BNG e a abstención é urbano, mozo e non ten calquera problema coa situación da(s) lingua(s).

  2. Que duro é chegar a asumir como certo ese diagnóstico lingüístico, pero é así.

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará Os campos obrigatorios están marcados con *

*